2007.12.02
Trong tuần qua, dư luận thế giới đặc biệt chú ư tới phản ứng giận dữ của Chính quyền Bắc Kinh sau khi đức Đạt Lai Lạt Ma của dân tộc Tây Tạng nói tới một số đổi thay có thể thực hiện trong tương lai về thủ tục đề cử người lănh đạo Tây Tạng.
Để t́m hiểu về nguyên nhân sâu xa và hậu quả lâu dài về việc này, ban Việt ngữ đă phỏng vấn nhà báo kinh tế gia Nguyễn Xuân Nghĩa, một người am hiểu vấn đề và đă trực tiếp nói chuyện với đức Đạt Lai Lạt Ma. Thính giả của đài Á Châu Tự Do thường biết đến ông như một nhà kinh tế, qua mục chuyên đề Diễn Đàn kinh tế hằng tuần do ông phụ trách.
Nhưng ngoài ra, ông Nguyễn Xuân Nghĩa cũng là một Phật tử và một nhà báo, nhà nghiên cứu về Trung Quốc. Và ông có lẽ là người Việt đầu tiên đă trực tiếp gặp riêng đức Đạt Lai Lạt Ma của Tây Tạng. Cuộc phỏng vấn do Việt Long thực hiện sau đây.
Phật pháp và Chính trị
Việt Long:
Xin chào ông Nguyễn Xuân Nghĩa. Trong chương tŕnh đặc biệt hôm nay, chúng tôi muốn phỏng vấn ông về lời tuyên bố mới đây của đức Đạt Lai Lạt Ma về thể thức tuyển chọn người lănh đạo Tây Tạng trong tương lai.nhưng ư kiến đó của ngài lập tức gặp phản ứng dữ dội của lănh đạo Trung Quốc.
Câu hỏi đầu tiên của chúng tôi là ông đă gặp đức Đạt Lai Lạt Ma trong hoàn cảnh nào và có nghe thấy ǵ về những điều đang gây sôi nổi trong dư luận hay không?
Nguyễn Xuân Nghĩa:
Qua những tiếp xúc với các tăng ni Tây Tạng tại California, và người bạn là một giáo sư Tây Tạng đă từng trực tiếp tử thủ tại kinh đô Lhasa năm 1959, chúng tôi có cơ hội trực tiếp phỏng vấn đức Đạt Lai Lạt Ma vào tháng Chín năm 2006 khi Ngài thăm viếng và thuyết pháp tại California.
Cuộc phỏng vấn dự trù chừng 10 phút đă kéo dài thành một cuộc mạn đàm 40 phút và kết quả được tường tŕnh trong số báo Xuân năm ngoái. Qua tháng Ba, tôi có được mời qua Dharamsala tại miền Bắc Ấn Độ, là nơi thiết lập Văn pḥng của Chính quyền Tây Tạng lưu vong, và có vinh hạnh diện kiến đức Đạt Lai Lạt Ma cùng nhiều vị cao tăng Tây Tạng đang tu tập và quảng bá Phật pháp tại đây. Đây cũng là lúc Ngài hoan hỉ đón nhận số Xuân Việt Báo có phần chủ đề về Tây Tạng và có lời chúc Tết mà đức Đạt Lai Lạt Ma đă gửi tới Phật tử và người Việt Nam nói chung.
Theo đúng phép "thành thật khai báo" của người làm báo, tôi xin nói ngay rằng tôi là một Phật tử và mỗi tuần đều tham dự khoá thuyết giảng về Phật pháp trong một tu viện Tây Tạng tại California...
Việt Long:
Chúng ta trở lại chủ điểm của vấn đề là lời tuyên bố của đức Đạt Lai Lạt Ma và phản ứng của Bắc Kinh về lời tuyên bố ấy, liên quan tới thể thức đề cử hay tuyển chọn người lănh đạo. Ông có theo dơi chuyện này th́ giải thích ra sao?
Nguyễn Xuân Nghĩa: Tôi thiển nghĩ rằng ta có thể phân biệt hai khía cạnh bị lồng trong cùng một vấn đề và trong bối cảnh Tây Tạng không có chủ quyền.
Khía cạnh thứ nhất là lănh đạo tôn giáo, qua một tập quán đă có từ mấy trăm năm nay là các vị đại sư hay Lạt ma là hóa thân của một vị cao tăng đă viên tịch để hoàn tất sở nguyện của ḿnh là giúp cho toàn thể chúng sinh đều thành Phật. Thủ tục xác nhận vị hoá thân - hay tulku - là một trong những điều kỳ bí đầy hấp dẫn của Phật giáo Tây Tạng.
Khía cạnh thứ hai là việc đề cử người lănh đạo chính trị của Tây Tạng, tức là vị Quốc trưởng của một quốc gia. Ngay từ khi phải lưu vong ra ngoài, từ Tháng Ba năm 1959, đức Đạt Lai Lạt Ma đă muốn thay đổi hệ thống chính trị đó và có nói đến chuyện này từ năm 1969. Chiều hướng của Ngài là phải canh tân xứ sở theo nguyên tắc dân chủ hơn và cũng đă đề xướng việc lập ra cơ chế dân chủ để bầu ra một Quốc hội, với nhiệm vụ giám sát hoạt động của Nội các.
Khi nói đến việc thỉnh cầu ư kiến của tín đồ Phật giáo Tây Tạng, ở những nơi mà họ có quyền tự do, tức là tại các nước tiếp giáp với Tây Tạng, và cả cộng đồng Tây Tạng lưu vong trên thế giới, để tu chỉnh thể thức tuyển chọn lănh đạo, đức Đạt Lai Lạt Ma thực ra chỉ khai triển một ư kiến Ngài đă nêu ra từ lâu.
Tuy nhiên ư kiến đó cũng là một đề xuất cách mạng v́ thay đổi một thể thức đă có từ 650 năm nay, từ năm 1357, với sự ra đời của Tsongkapa, vị Lạt Ma sáng lập ra ḍng Gelugpa, hay từ năm 1578, với tước vị Đạt Lai Lạt Ma được thành lập lần đầu tiên.
Việt Long:
Như vậy th́ v́ sao mà Bắc Kinh lại có phản ứng dữ dội với lời đề nghị này, theo đó, và tôi xin trích dẫn lời người phát ngôn của bộ Ngoại giao Trung Quốc, rằng “Đạt Lai Lạt Ma đă vi phạm phật pháp và giáo lư của Phật giáo Tây Tạng đă có trong lịch sử"?
Nguyễn Xuân Nghĩa: Phản ứng đó là một sự khôi hài v́ một chế độ vô thần lại đả kích một vị lănh đạo tôn giáo là xúc phạm giáo lư nhà Phật sau khi chế độ này chiếm đóng, tàn sát và cầm tù nhiều tăng ni Tây Tạng.
Tây Tạng hiện bị Trung Quốc cai trị và vào cuối tháng Bảy vừa qua đă ra quyết định là bắt đầu từ ngày một tháng Chín, mọi vị Lạt ma muốn tái sinh để tiếp tục hoằng pháp th́ phải xin phép chính quyền Trung Quốc. Đồng thời, vế phía Công giáo th́ Bắc Kinh chứ không phải Giáo hội Công giáo mới có quyết định tấn phong các linh mục. Đây là một quyết định rơ ràng là can thiệp vào quy ước tôn giáo và xúc phạm tín ngưỡng của thiên hạ.
Nói cho dễ hiểu th́ một chế độ vô thần và đàn áp tôn giáo lại quyết định rằng mỗi khi các vị đại sư Phật giáo muốn chuyển hộ khẩu từ kiếp này qua kiếp sau là phải xin phép chính quyền trung ương! Khi ấy, lănh đạo của Bắc Kinh đă coi Phật pháp hay các quy ước truyền thống của Phật giáo Tây Tạng là chiếc dép rách. Bây giờ, họ lại nhân danh đạo pháp và truyền thống Tây Tạng đả kích một đề nghị của đức Đạt Lai Lạt Ma.
Đức Đạt Lai Lạt Ma
Việt Long:
Nói như vậy th́ mọi chuyện vẫn chỉ là chính trị, v́ Bắc Kinh không muốn việc đề cử lănh đạo Tây Tạng sẽ vuột khỏi tầm kiểm soát của ḿnh?
Nguyễn Xuân Nghĩa:
Không hơn không kém, thưa ông. Trong hệ thống chính trị Tây Tạng - và tôi xin nhắc lại là chính trị, chứ không phải tôn giáo - th́ ngoài đức Đạt Lai Lạt Ma c̣n có đức Ban Thiền Lạt Ma. Vị cao tăng này đă bị Bắc Kinh khống chế từ lâu - từ khi xâm lấn Trung Quốc năm 1950, một năm sau khi Mao Trạch Đông giải phóng Hoa Lục, và hoàn toàn chiếm đóng Tây Tạng năm 1959.
Năm 1989 th́ đức Ban Thiền Lạt Ma đời thứ 10 viên tịch tại Tây Tạng và chư tăng của Phật giáo Tây Tạng đă kín đáo liên lạc với đức Đạt Lai Lạt Ma để theo đúng thủ tục Tây Tạng xác định vị hoá thân của đức Ban Thiền. Thủ tục ấy gồm có sự t́m kiếm và tuyển cử của chư tăng lănh đạo bốn ḍng tu chính của Phật giáo Tây Tạng với sự phê chuẩn sau cùng của đức Đạt Lai Lạt Ma.
Năm 1995, từ bên ngoài, đức Đạt Lai Lạt Ma xác nhận chú bé Gedhun Choekyi Nyima do chư tăng t́m ra tại Tây Tạng là hoá thân và là đức Ban Thiền đời thứ 11. Lập tức, vị cao tăng đă tiến hành việc t́m kiếm bị bắt giam. Đức Ban Thiền Lạt Ma đời thứ 11 bị bắt cóc và mất tung tích cho tới ngày nay, dù được Bắc Kinh thông báo là vẫn c̣n sống.
Thay vào đó, Bắc Kinh đă cho chọn một người khác để khoác áo Ban Thiền Lạt Ma.
Nói cho rơ ràng th́ Bắc Kinh đă can thiệp vào việc tuyển chọn các vị Lạt ma nhằm xoá dần ảnh hưởng chính trị của Phật giáo Tây Tạng và bây giờ lại giăy nảy phản đối khi đức Đạt Lai Lạt Ma đề nghị là Phật giáo đồ của Phật giáo Tây Tạng tại các nước độc lập như Ấn Độ, Bhutan, Nepal, Mông Cổ, Nga và trên các quốc gia khác hăy cùng suy nghĩ về một thể thức tuyển chọn người lănh đạo Phật giáo Tây Tạng.
Việt Long: Tuy nhiên, v́ người lănh đạo Phật giáo Tây Tạng cũng mặc nhiên lănh đạo dân tộc Tây Tạng, nên đề nghị của đức Đạt Lai Lạt Ma cũng hàm nghĩa là có thể băi bỏ quy chế Đạt Lai Lạt Ma, tức là một quyết định rất cách mạng v́ chế độ này đă ra đời từ năm 1357, như ông vừa nói. Có phải như vậy không? Nguyễn Xuân Nghĩa: Thật ra, chúng ta có thể hiểu điều ấy rơ ràng hơn nếu ḿnh tách rời hai vấn đề là các vị cao tăng lănh đạo Phật giáo Tây Tạng và nhân vật lănh đạo dân tộc hay xứ sở Tây Tạng. Xưa kia, Tây Tạng có các vị vua cai trị bên cạnh các vị Lạt ma hay các bậc quốc sư, xin tạm gọi như vậy cho dễ hiểu.
Và những tranh đoạt chính trị lẫn tranh chấp tôn giáo thực tế có xảy ra trong lịch sử xứ này như trong nhiều xứ khác. Ngoài ra, nếu ta liên tưởng tới Giáo hội Công giáo La Mă trong bối cảnh lịch sử chính trị của Âu Châu, ḿnh thấy không thiếu ǵ trường hợp các Hoàng đế hay Vua chúa Âu châu cũng khuynh đảo ṭa Thánh hoặc bị Toà thánh Vatican chi phối, kể cả việc tuyển chọn đức Giáo hoàng.
Việt Long:
Bây giờ, đức Đạt Lai Lạt Ma đang lưu vong bên ngoài mới đề nghị Phật giáo đồ cùng cứu xét lại những thủ tục này để xem có nên duy tŕ hay thay đổi. Chúng ta có thể hiểu như vậy nên cũng hiểu v́ sao Bắc Kinh mới giật ḿnh v́ bị giảm mất ảnh hưởng.
Nhưng thuần về giáo lư của Phật giáo Tây Tạng, việc đức Đạt Lai Lạt Ma nêu ra ư kiến này cũng là điều đáng chú ư chứ? Ông nghĩ sao và giải thích thế nào với các thính giả?
Nguyễn Xuân Nghĩa:
Tôi mới chỉ là kẻ sơ cơ nên không thể có câu giải đáp chính thức, tuy nhiên ḿnh có thể thấy ra vài điều sau đây:
Đức Đạt Lai Lạt Ma hiện nay đă 72 tuổi và thường nói đến ư nguyện của ḿnh là được làm một vị sư, và rằng Tây Tạng phải có một hệ thống lănh đạo chính trị thích hợp với thời đại mới. T́nh trạng sức khoẻ rất tốt đẹp của Ngài khiến người ta dự đoán Ngài sẽ thọ hơn chín chục, tức là c̣n hơn hai chục năm nữa. Ngài cũng từng phát biểu nhiều lần là nếu tái sinh th́ sẽ tái sinh ở bên ngoài lănh thổ Tây Tạng, để hoàn tất những sở nguyện của kiếp này cho dân tộc Tây Tạng và để tiếp tục quảng bá Phật pháp trên thế giới.
Nhưng từ nay đến đó, dân tộc Tây Tạng vẫn c̣n đó và phải giải quyết hai mục tiêu là có được quyền tự trị dưới chế độ cai trị của Trung Quốc và có được quyền tự do để bảo vệ văn hoá Tây Tạng và phát huy Phật giáo Tây Tạng. Tôi thiển nghĩ rằng việc đức Đạt Lai Lạt Ma kêu gọi giáo dân và tăng chúng trên toàn cầu cùng suy nghĩ và chuẩn bị cho loại vấn đề ấy là một điều b́nh thường. Hăy tưởng tượng ra bài toán về đạo và đời trong hoàn cảnh bị ngoại xâm của các vị vua Việt Nam đồng thời là những bậc cao tăng như Trần Thái Tông hay Trần Nhân Tông th́ ḿnh rơ.
Đức Đạt Lai Lạt Ma c̣n nói ra vài điều khá kỳ lạ với người ở bên ngoài hệ thống Phật giáo Tây Tạng, như có trường hợp mà trước khi mất, nhiều vị đă chọn trước nơi sẽ tái sinh. Hoặc như việc tái sinh ấy không nhất thiết diễn tiến một cách tuần tự là vị này phải viên tịch rồi mới lại tái sinh để tiếp tục hoàn thành hạnh nguyện, mà có thể là một vị khác sẽ đảm nhiệm công tŕnh dang dở này.
Thuần về giáo lư, Phật giáo Tây Tạng tin rằng đức Đạt Lai Lạt Ma là một hoá thân của Quán Thế Âm Bồ Tát và đức Ban Thiền Lạt Ma là một hoá thân của Phật A Di Đà. Khi ứng hoá thân của đức A Di Đà bị giam giữ và thay vào đó là một người do Bắc Kinh chỉ định và thực sự sai khiến, th́ ḿnh có thể nghĩ rộng ra là hóa thân của đức Quán Thế Âm phải xử trí ra sao trong những năm Ngài c̣n tại thế?
Có khi chúng ta đang chứng kiến một cuộc đấu trí giữa Bồ tát và Ma vương, hoặc nói theo ngôn ngữ của con người, giữa cái Thiện và cái Ác. Kết luận ra sao th́ tùy theo đức tin của từng người.
